News & analizy
Model collapse: czy AI naprawdę uczy się na własnych błędach?
Zaktualizowano: Autor: Andrzej Niemiec6 min czytania
Model collapse to udokumentowane zjawisko badawcze, ale historia o polskim modelu wycofanym w 2024 r. nie ma potwierdzenia w źródłach. Co wiadomo na pewno.
Spis treści
Czym właściwie jest model collapse?
Model collapse, po polsku załamanie modelu, to stopniowa utrata jakości modelu uczonego na danych wytworzonych przez wcześniejsze modele, powtarzana przez kolejne generacje. Model nie psuje się w jednym kroku. Z każdą iteracją zawęża się rozkład danych, na których się uczy, więc odpowiedzi stają się mniej różnorodne i mniej wierne rzeczywistości. Praca opublikowana 24 lipca 2024 r. w „Nature” opisuje ten mechanizm na modelach językowych, modelach dyfuzyjnych i autoenkoderach wariacyjnych [1].
Za tym opisem stoją eksperymenty, nie prognoza. PAP streszcza ustalenia krótko: modele sztucznej inteligencji upadają, gdy trenuje się je na danych generowanych przez AI [3]. Popularne ujęcie „AI uczy się samo z siebie i zwariuje” jest jednak uproszczeniem. Badanie pokazuje mechanizm degradacji przy rekurencyjnym treningu, a nie dowód, że dowolny model produkcyjny już się załamał [1][2].
Co dokładnie psuje się w modelu?
Najpierw giną „ogony” rozkładu, czyli rzadkie, nietypowe i mniejszościowe przypadki [1]. Model nadal dobrze odpowiada na typowe pytania, dlatego problem długo pozostaje niewidoczny w codziennych testach. Erozja ujawnia się dopiero wtedy, gdy potrzebna jest odpowiedź poza średnią: nietypowe zapytanie, rzadki wariant językowy, rzadka sytuacja. To tłumaczy, dlaczego spadek jakości bywa mylony z gorszym promptem albo ze zmianą wersji modelu. Sposób mierzenia jakości modeli opisujemy szerzej w tekście o benchmarkach AI.
Drugi efekt to homogenizacja stylu. Kolejne generacje powtarzają schematy obecne w danych syntetycznych, więc odpowiedzi upodabniają się do siebie i do wcześniejszych wyników. W skali jednego modelu jest to niewygodne. W skali całego ekosystemu oznacza zawężenie języka, którym modele się posługują, i mniejszą liczbę przypadków, których nikt wcześniej nie opisał.
Czy załamanie modelu dotyczy konkretnych firm?
Badania opisują ryzyko, a nie konkretne wdrożenia. Nie ma potwierdzenia, że którykolwiek komercyjny model produkcyjny uległ załamaniu w wyniku treningu na własnych odpowiedziach [1]. W polskim internecie krąży opowieść o firmie, która miała wycofać model analizy sentymentu po tym, jak dane treningowe skaziły syntetyczne opinie z forów. Dostępne źródła tego nie potwierdzają: nie ma komunikatu producenta, publikacji ani danych o takim zdarzeniu. Materiały samej firmy z tego okresu opisują rozwój produktu, nie wycofanie. W podsumowaniu 2023 r. SentiOne opisywało integrację z ChatGPT, automatyczne podsumowania dyskusji i funkcję AI Topics [4].
Warto rozdzielić dwie rzeczy. Pierwsza to zjawisko badawcze, udokumentowane w recenzowanej pracy [1]. Druga to anegdota o konkretnym wdrożeniu, której nie da się zweryfikować w źródłach. Historia firmy jest przy tym dobrze udokumentowana: SentiOne powstało w 2011 r. z technologii analizy sentymentu polskich wypowiedzi internetowych [5][6]. Dziś firma opisuje się jako platforma social listeningu i automatyzacji obsługi klienta, z modułami Listen, React i Automate [7].
Czy dane syntetyczne zawsze szkodzą?
Nie. Ryzyko zależy od proporcji danych syntetycznych, filtracji, udziału danych ludzkich i sposobu mieszania obu strumieni [2]. Wniosek z badań dotyczy przede wszystkim bezkrytycznego, rekurencyjnego użycia wygenerowanych treści, a nie obecności jakiejkolwiek treści AI w zbiorze [1][2]. To różnica istotna dla zespołów, które używają modeli do wstępnego oznaczania danych: oznaczanie wspierane modelami nie jest tym samym co trenowanie na ich swobodnych odpowiedziach.
Jakie podejścia do danych treningowych mają sens?
| Kryterium | Filtracja danych syntetycznych | Mieszanie z danymi ludzkimi | Weryfikacja pochodzenia treści |
|---|---|---|---|
| Co chroni | Przed powtarzaniem wzorców z jednego źródła i przed śmieciem z agregatorów | Ogony rozkładu, czyli rzadkie przypadki wnoszone przez ludzi | Przed użyciem wyników modelu jako danych referencyjnych |
| Koszt wdrożenia | Reguły filtracji i praca redakcyjna rosnąca z liczbą źródeł | Licencje, umowy i nakład na pozyskanie treści pierwotnych | Metadane i proces opisany przy każdym źródle |
| Główne ograniczenie | Filtr nie odtworzy danych, których nigdy nie było w zbiorze | Trudno utrzymać stały udział danych ludzkich przy rosnącej skali | Oznaczenie da się pominąć przy ponownym wykorzystaniu treści |
| Kiedy ma sens | Gdy dane pochodzą z forów i agregatorów o nieznanym pochodzeniu | Gdy budujesz model domenowy i masz dostęp do treści pierwotnych | Gdy publikujesz treści i chcesz, by były rozpoznawalne jako ludzkie |
Co to znaczy dla polskich produktów analitycznych?
Polskie platformy monitoringu opinii pracują na treściach z forów, portali i mediów społecznościowych, czyli tam, gdzie udział treści generowanych rośnie. Odrębne badanie pokazuje, gdzie analiza sentymentu oparta na dużych modelach wciąż zawodzi. Ewaluacja przedstawiona na NAACL 2024 objęła 13 zadań i 26 zbiorów danych i pokazała, że modele radzą sobie z prostymi zadaniami, ale pozostają słabsze w tych wymagających rozumienia kontekstu i struktury wypowiedzi [8]. Dodatkowa warstwa danych syntetycznych pogarsza sytuację, bo zawęża zestaw przypadków, na których model może się uczyć.
Dla firmy, która sprzedaje monitoring opinii, jakość danych wejściowych jest częścią produktu. SentiOne działało w 26 krajach Europy [9], a w 2020 r. zostało wybrane przez EIT Digital do grona europejskich deep tech scaleupów [10]. Skala oznacza też skalę ryzyka: im więcej źródeł i języków, tym trudniej odróżnić wypowiedź człowieka od treści wygenerowanej. Zmiany w tym, jak wyszukiwarki i modele korzystają z cudzych treści, opisujemy w tekście o Google Search z AI.
Co zrobić już dziś?
- Policz udział treści syntetycznych w zbiorze treningowym i zapisz, skąd pochodzi każdy zbiór. Bez tego nie da się ocenić ryzyka [2].
- Sprawdź, czy model nie uczy się na własnych wynikach. Rekurencyjne użycie outputów jest głównym mechanizmem opisanym w badaniach [1].
- Utrzymuj osobny, ludzki zbiór referencyjny i testuj na nim każdą nową wersję modelu, szczególnie na rzadkich przypadkach [1].
- Mierz jakość na długim ogonie rozkładu, nie tylko na typowych zapytaniach. Średnia ukrywa erozję różnorodności.
- Ustal, jak oznaczacie treści generowane przez AI. Otoczenie regulacyjne wokół treści syntetycznych zmienia się szybko, co pokazuje choćby tekst o karze za żart z AI.
Najczęstsze pytania
Czy model collapse oznacza, że AI przestanie działać?
Nie. Załamanie modelu to degradacja jakości i różnorodności, a nie nagła awaria. Model nadal odpowiada, ale traci zdolność do rzadkich i nietypowych przypadków [1]. Ryzyko dotyczy przede wszystkim systemów trenowanych rekurencyjnie na własnych wynikach bez kontroli proporcji danych [2].
Czy używanie danych syntetycznych w treningu jest błędem?
Nie zawsze. Znaczenie ma udział danych syntetycznych, filtracja i obecność danych ludzkich [2]. Problem pojawia się, gdy wygenerowane treści zastępują dane pierwotne, a nie je uzupełniają. Granica między uzupełnieniem a zastąpieniem jest dziś przedmiotem badań, a nie ustaloną normą [1].
Jak rozpoznać pierwsze objawy załamania we własnym modelu?
Po zejściu z typowych zapytań na rzadkie przypadki. Jeśli jakość spada głównie na nietypowych danych, a model odpowiada schematycznie i podobnie do siebie, warto sprawdzić pochodzenie zbioru treningowego [1]. Pojedynczy gorszy wynik nie jest dowodem, potrzebny jest test na długim ogonie rozkładu.
Czy polskie firmy są bardziej narażone?
Polskie platformy analityczne pracują na treściach z forów i mediów społecznościowych, gdzie udział treści generowanych rośnie, a modele wciąż mają słabsze wyniki w złożonych zadaniach sentymentu [8]. To zwiększa ryzyko, ale nie przesądza o załamaniu. Kluczowa jest kontrola pochodzenia danych, a nie lokalizacja firmy.
Źródła
- AI models collapse when trained on recursively generated data (University of Edinburgh Research Explorer, 2024)
- Using AI to train AI: Model collapse could be coming for LLMs, say researchers (TechXplore, 2024)
- Sztuczna inteligencja karmiona danymi generowanymi przez AI może się załamać (PAP)
- What’s new at SentiOne? Summary 2023 (SentiOne Blog)
- 10 years of SentiOne — our evolution alongside social listening (SentiOne Blog)
- The minds behind SentiOne (SentiOne Blog)
- SentiOne Reviews & Ratings 2026 (TrustRadius, 2026)
- Sentiment Analysis in the Era of Large Language Models: A Reality Check (ACL Anthology, 2024)
- SentiOne now available in 26 European countries (SentiOne Blog)
- SentiOne selected by EIT Digital as one of Europe’s best deep tech scaleups (SentiOne, 2020)
Fanatyk nowych technologii i specjalista w zakresie sztucznej inteligencji.
Jak powstają teksty: Polityka AI · O redakcji